Türkiye’de siyasal sistemler yalnızca yasalar veya seçim barajları ile varlığını sürdüremez. Onları asıl ayakta tutan, toplumun zihin dünyasında inşa edilen sınır ve anlam çerçeveleridir. Bu çerçeveler, Gramsci’nin hegemonya kavramıyla açıklanabilecek şekilde, toplumsal rızayı üretir ve yeniden üretir; yani egemen güçler, yalnızca zor kullanmakla değil, halkın “doğal” olarak kabul ettiği normlar ve söylemler aracılığıyla da iktidarlarını pekiştirir. Türkiye’de siyasetin iki büyük blok etrafında kemikleşmesi, bu bağlamda sadece bir “ittifak sistemi” ya da seçim mekanizmasının sonucu değildir; daha ziyade, bilinçli olarak kurgulanmış hegemonik söylemin ürünüdür.
Bu söylemin merkezinde ise, klasik mantıkta bir safsata olarak değerlendirilen “Yanlış İkilem” yer alır. Var olan çoklu seçenekler yerine tartışmayı iki zorunlu ve birbirine zıt alternatifle sınırlandıran bu söylem, toplumsal zihinde gündelik dil aracılığıyla sürekli yeniden üretilir. Böylece, alternatif yollar görünmez kılınır, gayrimeşrulaştırılır ve iki kutuplu yapı hem normatif hem de psikolojik olarak meşrulaştırılmış hâle gelir.
Mantık biliminde bir safsata olarak tanımlanan “Yanlış İkilem” (false dilemma), var olan birden fazla seçenek varken tartışmayı yalnızca iki zorunlu ve birbirine zıt alternatifle sınırlama eğilimidir. Siyasal alanda ise bu, sadece bir mantık hatası değil, alternatifsizlik üreten bir söylemsel teknoloji olarak işlev görür. Bu teknoloji, toplumsal algıyı şekillendirerek üçüncü yolların görünmezleşmesini sağlar ve siyasi tartışmayı kendi sınırları içinde “ucuz” ve maliyetsiz bir biçimde yönetir.
Foucault’nun iktidar ve bilgi ilişkisi teorisi bağlamında söylemek gerekirse; iktidar yalnızca yasalar veya kaba güç kullanımıyla değil, söylem aracılığıyla da işler. “Ya biz ya kaos”, “Ya mevcut düzen ya çöküş” gibi dil kalıpları, politik meseleleri varoluşsal bir eksene taşır; tartışmayı, hayati bir tercih olarak sunar. Bu yaklaşım, siyasi tartışmanın maliyetini düşürür: karmaşık politika üretimi, çözüm önerileri geliştirme ve çoklu alternatifleri tartışma gerekliliği ortadan kalkar. Sonuç olarak siyaset kısırlaşır; yeni fikirler veya politik deneyler gündeme gelmek yerine, mevcut kutuplar arasında güvenli bir şekilde dönüp durur.
Laclau ve Mouffe’un “arkadaş/düşman” ayrımı da burada belirleyicidir: Yanlış ikilem, toplumu iki kutup arasında kurgulayarak, hegemonik blokların kendilerini tek meşru seçenek olarak dayatmasına olanak tanır. Böylece söylemsel iktidar yalnızca fikirleri değil, toplumsal gerçeklik algısını, siyasi çeşitliliğin görünmezleşmesini ve politika üretiminin maliyetini düşüren bir çerçeve olarak yeniden üretir.
Hegemonya, yalnızca liderlerin kürsüden bağırmasıyla sürdürülemez; asıl güç, bu söylemin seçmen tarafından içselleştirilip gündelik dilin yapı taşı hâline gelmesinde yatar. Gramsci’nin “toplumsal rıza” kavramı burada belirleyici bir rol oynar: bireyler, hegemonik çerçevenin normlarını ve dilini içselleştirerek, kendi iradelerini sınırlar ve statükonun mikro düzeyde gönüllü yeniden üreticisi hâline gelirler.
Bu içselleştirme, gündelik hayatta farklı biçimlerde tezahür eder ve seçmenleri bilinçsizce hegemonik düzenin bekçileri hâline getirir:
Türkiye siyasetinde gözlemlenen iki kutuplu yapı, Laclau ve Mouffe’un “antagonistik siyaset” anlayışıyla açıklanabilir. Bu perspektife göre, politik alanın temel örgütlenme biçimi “arkadaş/düşman” ayrımı üzerinden işler. Bir tarafın güçlendirilmiş tehdit söylemi, sadece kendi tabanını konsolide etmekle kalmaz; karşı tarafın da kendi tabanını bir arada tutmasını kolaylaştırır. Bu döngü, hegemonik blokların birbirine simbiyotik bir bağımlılık içinde olduğu bir söylemsel düzen yaratır.
Bu yapının en güçlü işlevlerinden biri, politika üretimini kısırlaştırmasıdır. Her iki blok da birbirini varoluşsal bir tehdit olarak kodladığında, alternatif fikirler ya göz ardı edilir ya da tartışma dışı bırakılır. Söylem birliği, bu simbiyotik düzeni pekiştirir: Rakibi “şeytanlaştıran” her söylem, aslında onun tek meşru muhatap olduğunu toplumsal olarak tescil eder.
Seçim sistemi teknik olarak iki kutuplu rekabeti desteklese de, esas tıkanıklık söylemsel ve zihinsel kurumsallaşmadır. Yanlış ikilem mekanizması sayesinde:
Dahası, bu alternatifsizlik kutupların hata maliyetini düşürür. Seçmeni, sürekli olarak kendi değerlerinden feragat etmeye zorlayarak, tabanının aslında karşı olduğu şeylere rıza üretmesini sağlar. Rakip karşısında kendi tabanını konsolide etmek için, seçmen çoğu zaman inandığı değerlerin dışına çıkan söylemler üretir ve bu söylemler hegemonik bloklar tarafından güvenceye alınır.
Bu durum, Laclau ve Mouffe’un “olumsuzluk ve boşluk” kavramlarıyla açıklanabilir: Alternatiflerin yokluğu, toplumsal ve politik anlamda yapay bir boşluk yaratır. Hegemonik bloklar bu boşluğu kendi karşıtlıkları, kriz söylemleri ve düşman imajlarıyla doldurarak siyasal alanı güvenli ve öngörülebilir bir döngüye hapseder.
Türkiye siyasetindeki kutuplaşma ve alternatifsizlik, bir doğal zorunluluk değil, bilinçli olarak inşa edilmiş bir hegemonik düzenin ürünüdür. Yanlış ikilem, sembolik araçlar ve stratejik korku bir araya gelerek siyasal alanın sınırlarını daraltır. Gramsci’nin ifade ettiği toplumsal rızanın yeniden üretimi ile seçmen, kendi değerlerinden feragat ederek statükonun bekçisi hâline gelir.
Foucault’nun iktidar yaklaşımının gösterdiği üzere; iktidar algı ve anlam dünyasını şekillendirerek işler. Yanlış ikilem, politika üretiminin maliyetini düşürerek mevcut kutuplar etrafında kısır bir döngü yaratır. Gerçek çoğulculuk, sadece yeni aktörlerin ortaya çıkmasıyla değil; “ya biz ya onlar” mantığının reddi, “oyları bölmeme” baskısının sorgulanması ve seçmenin özgür tercihlerinin görünür hâle gelmesiyle mümkündür. Siyasi alanın yeniden açılması, hem söylemin hem de toplumsal rızanın dönüştürülmesini gerektirir.