“Rızanın üretimi” kavramı, modern toplumlarda insanların düşünce ve tercihlerini hangi mekanizmaların şekillendirdiğini anlamak için kritik bir anahtar sunar. Kavram, ilk olarak Walter Lippmann tarafından 1920’lerde ortaya atılmış, daha sonra Edward S. Herman ve Noam Chomsky tarafından sistematik biçimde geliştirilmiştir. Özellikle onların birlikte kaleme aldığı Manufacturing Consent (Rızanın İmalatı), medyanın ve güç odaklarının kamuoyu oluşturmadaki rolünü çarpıcı biçimde analiz eder.
Bu yazıda rızanın üretiminin ne anlama geldiğini, hangi araçlarla işlediğini, günümüz dijital dünyasında nasıl bir "yazılım güncellemesi" aldığını ve en önemlisi kültürel alanda gündelik tercihlerimizi nasıl ele geçirdiğini ele alacağız.
Rıza, en basit tanımıyla bir bireyin ya da toplumun belirli bir politika, karar veya otoriteyi gönüllü olarak kabul etmesidir. Demokratik sistemlerde yönetenlerin meşruiyeti büyük ölçüde bu rızaya dayanır. Ancak mesele şudur: Bu rıza gerçekten özgür bir tercih midir, yoksa belirli süreçler aracılığıyla mı inşa edilir?
Lippmann’a göre modern toplumlar aşırı karmaşıktır ve sıradan bireyler her bilgiye doğrudan erişemez. Bu nedenle gerçeklik; medya, uzmanlar ve kurumsal aktörler aracılığıyla “yorumlanmış” biçimde halka sunulur. Böylece insanlar, kendilerine sunulan çerçeve (framing) içinde düşünmeye yönelir. Yani size ne düşüneceğiniz doğrudan dikte edilmez; ancak neler hakkında düşüneceğiniz ve bu konulara hangi pencereden bakacağınız önceden belirlenir.
Herman ve Chomsky, rızanın üretimini açıklamak için propaganda modeli adını verdikleri bir yapı kurar. Bu model, bilginin bir süzgeçten geçerek sadece "uygun" olanın dolaşıma girmesini sağlayan beş temel filtreden oluşur. Sistemin ilk filtresi mülkiyet yapısıdır; dev holdinglere ait medya kuruluşları, ana şirketin kârına zarar verecek haberleri otomatik olarak dışarıda bırakır. İkinci olarak reklam bağımlılığı devreye girer; gelir kapısı reklamverenler olan bir medya, onları rahatsız edecek "piyasa dostu olmayan" söylemleri törpüler. Üçüncü filtre haber kaynaklarıdır; hızlı içerik üretme baskısı altındaki gazeteciler, resmi makamlar veya kurumsal sözcülerden gelen hazır bilgileri kullanır, bu da haberin egemen bakış açısıyla yazılmasına yol açar. Dördüncü filtre olan tepki mekanizmaları (Flak) kapsamında, sistemi eleştiren içeriklere karşı davalar veya organize baskılar devreye sokularak bir oto-sansür mekanizması yaratılır. Son olarak ideolojik çerçeve filtresi ile toplumu konsolide etmek için güvenlik ve beka gibi kavramlar üzerinden bir "öteki" yaratılır ve bu çerçeve dışında kalan her fikir marjinalize edilir.
Geleneksel medyanın yerini dijital platformlar almış olsa da rızanın üretimi ortadan kalkmamış, aksine kişiselleşmiştir. Eskiden herkese aynı gazete manşetiyle hitap edilirken, bugün herkese kendi "gerçekliği" sunulur. Sosyal medya algoritmaları, sadece etkileşim kurduğunuz içerikleri önünüze getirerek yankı odaları yaratır ve kendi görüşlerinizin evrensel tek gerçeklik olduğu illüzyonunu güçlendirir. Ayrıca, kullanıcıların korkuları ve zaafları analiz edilerek mikro-hedefleme yöntemiyle kişiye özel politik mesajlar üretilir. Artık rıza üretmek için tahmin yürütmeye gerek kalmamış, büyük veri (Big Data) sayesinde hangi kelimelerin bireyi ikna edeceği sistem tarafından önceden bilinir hale gelmiştir.
Rızanın imalatı sadece siyasi haber bültenleriyle sınırlı değildir; çok daha derinde, gündelik yaşam pratikleri ve tüketim alışkanlıkları aracılığıyla her an yeniden üretilir. Sistemin devamlılığı için bireylerin sadece siyasi olarak değil, ekonomik olarak da "uyumlu" davranması gerekir. Bu noktada rıza, rasyonel olmayan eylemlerin toplumsal birer zorunluluk (norm) gibi sunulmasıyla inşa edilir. Örneğin; düşük gelirli bir bireyin, ekonomik geleceğini tehlikeye atma pahasına 100.000 TL değerinde bir akıllı telefon alması bireysel bir "hata" değil, reklamlar ve sosyal statü kaygısı aracılığıyla üretilmiş bir rızanın sonucudur. Benzer şekilde, yatırım değeri taşımayan pırlantalara her yeni çiftin tonlarca para harcaması, pırlanta endüstrisinin on yıllar boyunca yürüttüğü "sevgi kanıtı" temalı stratejilerin kültürel bir norma dönüşmesinden kaynaklanır.
Bu süreçte sinema, diziler ve sosyal medya etkileyicileri; belirli bir yaşam tarzını sorgulanamaz doğrular haline getirir. Birey, aslında kendi bütçesine uymayan bu harcamaları yaparken, sistemin ona sunduğu "prestij" vaadine gönüllü olarak rıza gösterir. Antonio Gramsci'nin "kültürel hegemonyası" tam burada devreye girer: Egemen değerler halkın sağduyusu haline geldiğinde, insanlar kendi sömürülerini veya irrasyonel tercihlerini "kendi özgür seçimleri" sanarak savunmaya başlarlar.
Rızanın üretiminde sadece dışsal faktörler değil, insanın bilişsel yapısı da rol oynar. Onaylama Önyargısı (Confirmation Bias) nedeniyle, mevcut inançlarımızı destekleyen bilgilere veya ait olmak istediğimiz sınıfa dair sembollere daha kolay inanırız. Ait olma ve kabul görme isteği, sistemin bize dayattığı normları sorgulamamızı engelleyen en güçlü psikolojik kalkandır. Pazarlama devleri ve güç odakları, bizim bu evrimsel zaaflarımızı kullanarak rızayı zihnimizin içinden inşa ederler.
Rızanın tamamen manipülatif bir süreç olduğunu söylemek fazla karamsar bir tablo olabilir. Toplumda hala aykırı sesler ve eleştirel düşünce gelenekleri mevcuttur. Ancak temel sorun, bilgiye erişimin, gündem belirleme gücünün ve kültürel sembolleri kontrol etme yeteneğinin eşitsiz dağılımıdır. Gerçek bir demokratik kültür için mülkiyetin tekelleşmesini önleyen bir medya çeşitliliği, şeffaf algoritmalar ve en önemlisi, bireylerin kendi tüketim alışkanlıklarını sorgulayabileceği bir eleştirel okuryazarlık düzeyi hayati önem taşır.
Rızanın üretimi kavramı, bizi pasif birer kurban olarak görmek için değil; düşünme süreçlerimizi daha bilinçli kılmak için bir uyarıdır. Bir haberi okurken, bir pırlantaya bakarken veya son model bir teknolojik ürünü arzular herken şu soruyu sormak en büyük dirençtir: "Bu istek gerçekten bana mı ait, yoksa bu arzunun benim olması için bir sistem mi inşa edildi?"
Görüşlerimizi ve arzularımızı gerçekten biz mi oluşturuyoruz, yoksa bize sunulan parıltılı çerçeveler içinde mi düşünüyoruz? Belki de özgürlük, bu sorunun cevabındaki o rahatsız edici boşlukta başlar.